Thu hẹp khoảng cách số trong thời đại AI: Từ kết nối đến năng lực tự chủ

Ngày 22/10, tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hội thảo quốc tế “Khoảng cách số và Năng lực AI” kết nối các nhà khoa học, giảng viên, cơ quan báo chí và người học trong nước, quốc tế, trao đổi về những dạng thức bất bình đẳng mới trong môi trường số.

Hội thảo do Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông tổ chức, với sự hỗ trợ học thuật của Emerging Media, tạp chí khoa học do Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải và Nhà xuất bản Sage phối hợp xuất bản.

Hội thảo thu hút sự tham gia của các học giả đến từ nhiều trường đại học uy tín trong nước và quốc tế, trong đó có Đại học Giao thông Thượng Hải, Đại học Justus Liebig Giessen, Đại học Stockholm, Đại học Asia và Đại học Quảng Tây. Chương trình còn có sự hiện diện của đại diện Hội Hữu nghị Việt – Trung, các cơ sở đào tạo báo chí – truyền thông cùng các cơ quan báo chí Việt Nam và Trung Quốc.

Mở rộng hợp tác, kết nối tri thức

Tại phiên toàn thể buổi sáng, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông và Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác nhằm tăng cường phối hợp đào tạo và nghiên cứu báo chí, truyền thông. Kết nối này mở thêm cơ hội để giảng viên và người học chia sẻ tri thức, tiếp cận những góc nhìn mới và cùng tìm lời giải cho các vấn đề của truyền thông trong thời đại số.

PGS.TS Bùi Chí Trung, Phó Viện trưởng Viện ĐTBC&TT và Giáo sư. Yi Mou, Phó Viện trưởng Viện Truyền thông và Phương tiện Truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải đại diện 2 đơn vị ký bản ghi nhớ hợp tác. Ảnh: Hoàng Giang.

Điểm nhấn học thuật của Hội thảo là hai báo cáo chính, tiếp cận khoảng cách số từ những câu chuyện cụ thể của con người và cộng đồng: làm thế nào để tự chủ trước dòng thông tin và gìn giữ các giá trị văn hóa khi công nghệ thay đổi.

Với báo cáo “Beyond Access: Digital Inequality and Misinformation Vulnerability among Informal Workers in Urban Vietnam”, TS. Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, đặt ra câu hỏi: sau khi đã có thiết bị và kết nối Internet, người dân có thể tham gia môi trường số độc lập và tự tin đến đâu?

TS. Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện ĐTBC&TT trình bày nghiên cứu về bất bình đẳng số và năng lực tự chủ thông tin của lao động phi chính thức tại Hà Nội. Ảnh: Hoàng Giang.

Nghiên cứu phỏng vấn sâu 10 lao động phi chính thức tại Hà Nội ghi nhận năm người cần hướng dẫn khi bắt đầu sử dụng, trong khi ba người cho biết thường kiểm tra thông tin trước khi chia sẻ. Trong nhóm phỏng vấn, nguồn quen thuộc, hình ảnh trông giống thật, cảm xúc và trải nghiệm cá nhân là những căn cứ để tin. Trước rủi ro thông tin, một số người lựa chọn giảm tiếp xúc với nguồn lạ hoặc thu hẹp việc chia sẻ. Cách tự bảo vệ ấy đồng thời đặt ra câu hỏi về cơ hội tiếp cận tri thức và chất lượng hòa nhập số.

Từ những phát hiện này, báo cáo gợi mở việc thu hẹp khoảng cách số cần hướng tới năng lực tự chủ thông tin: hiểu điều mình tiếp nhận, có căn cứ để lựa chọn và biết tìm hỗ trợ khi cần. Gia đình, cộng đồng và các nguồn báo chí đáng tin cậy có thể trở thành mạng lưới hỗ trợ, giúp mỗi lần kiểm chứng cũng là một cơ hội học tập. Giáo dục AI vì thế cần bắt đầu từ những tình huống gần gũi, hướng dẫn người dùng tìm nguồn ban đầu, đối chiếu bối cảnh và tạm dừng chia sẻ khi chưa đủ căn cứ.

Ở góc nhìn bảo tồn văn hóa, GS. Liangwen Kuo, Đại học Giao thông Thượng Hải, Tổng Biên tập Tạp chí Emerging Media, mang đến báo cáo “Digital Platform and Creative Communication of Intangible Cultural Preservation in China”. Các trường hợp nghiên cứu cho thấy công nghệ có thể đưa di sản đến gần công chúng thông qua lưu trữ số, kể chuyện đa phương thức và trải nghiệm tương tác.

GS. Liangwen Kuo chia sẻ những cách tiếp cận sáng tạo trong ứng dụng nền tảng số để gìn giữ và lan tỏa di sản văn hóa phi vật thể. Ảnh: Viết Huy.

Với dân ca truyền thống của cộng đồng Tao, quá trình số hóa kết hợp ghi âm, phỏng vấn, xây dựng cơ sở dữ liệu, thiết kế tương tác và xuất bản sách có sự tham gia của người dân. Cách tiếp cận này coi trọng tri thức và vai trò của cộng đồng trong gìn giữ, giới thiệu di sản của chính mình. Tại thổ lâu Phúc Kiến, thực tế ảo 360 độ kết nối hình ảnh, âm thanh và thông tin về kỹ thuật xây dựng, mở thêm cách khám phá không gian kiến trúc và những tri thức văn hóa gắn với công trình.

Báo cáo đồng thời đặt ra những điều kiện để công nghệ phục vụ bảo tồn lâu dài: sự tin cậy và tham gia của cộng đồng, bảo vệ sở hữu trí tuệ, khả năng sử dụng và tính bền vững của nền tảng. Từ hai hướng nghiên cứu, một vấn đề chung được làm rõ: giá trị của kết nối số nằm ở khả năng con người chủ động sử dụng công nghệ, đóng góp tri thức và hưởng lợi từ những cơ hội mà công nghệ mang lại.

Những góc nhìn đa chiều về năng lực AI

Bốn phiên chuyên đề bằng tiếng Việt và tiếng Anh mở rộng thảo luận sang nghề nghiệp, giáo dục, quản trị và đời sống số.

Phiên “AI Literacy and Transformation in Journalism and Media” tập trung vào năng lực AI của nhà báo, đổi mới đào tạo và điều kiện ứng dụng công nghệ tại cơ quan báo chí. Các tham luận đặt kỹ năng cá nhân trong quan hệ với thẩm quyền nghề nghiệp, quy trình tòa soạn và nguồn lực tổ chức, đồng thời nhấn mạnh tư duy phản biện và trách nhiệm sử dụng AI.

Phiên “Digital Divide and Inclusive AI Transformation” xem xét khoảng cách số trong thị trường lao động, doanh nghiệp và khu vực công. Nghiên cứu về nhân lực logistics, doanh nghiệp nhỏ và vừa, dịch vụ hành chính công, người cao tuổi và tri thức bản địa cho thấy giải pháp cần phù hợp với điều kiện của từng nhóm xã hội.

Bốn phiên chuyên đề của Hội thảo diễn ra song song bằng tiếng Việt và tiếng Anh, mở rộng trao đổi về khoảng cách số và năng lực AI trong nhiều lĩnh vực. Ảnh: Phương Anh

Phiên “Media Ecosystems, Algorithmic Adaptations, and Misinformation in the AI Era” đề cập năng lực đánh giá tin tức, nội dung deepfake, thiên kiến xác nhận và niềm tin công chúng. Các trao đổi đặt ra yêu cầu nghiên cứu đồng thời công nghệ, hành vi người dùng và trách nhiệm của các chủ thể trong hệ sinh thái thông tin.

Phiên “AI Literacy, Higher Education, and Youth Digital Competencies” tập trung vào đổi mới giáo dục, khung năng lực AI đa chiều, kết quả học tập và hành vi giải trí số. Các nghiên cứu gợi mở việc kết hợp kỹ năng công nghệ với tư duy phản biện, tự học và sử dụng AI có trách nhiệm.

Tư duy phản biện, năng lực kiểm chứng và trách nhiệm sử dụng công nghệ trong bối cảnh số là những nội dung xuyên suốt các than luận. Ảnh: Viết Huy

Bốn công trình được lựa chọn trao Outstanding Paper Awards nghiên cứu về giải trí số của sinh viên; rủi ro và chiến lược ngăn chặn thông tin deepfake; cách đánh giá năng lực sử dụng AI tạo sinh; và cách báo điện tử Việt Nam định khung AI trong giáo dục phổ thông.

Bốn công trình được trao Outstanding Paper Awards tại phần tổng kết Hội thảo. Ảnh: Hoàng Giang.

Với 52 công trình được lựa chọn đăng trong kỷ yếu cùng sự tham gia của các học giả trong nước và quốc tế, Hội thảo tiếp tục khẳng định vai trò của Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông trong kết nối học thuật, đưa những vấn đề mới của đời sống số vào nghiên cứu và đào tạo. Những trao đổi và kết nối hợp tác tại đây tạo nền tảng để Viện cùng các đối tác phát triển nghiên cứu gắn với thực tiễn, đóng góp tri thức cho một môi trường số công bằng và có trách nhiệm hơn.